Khái niệm cấu trúc hành chính – nhà nước

Cấu trúc hành chính – Nhà nước hay còn gọi là hình thức cấu trúc lãnh thổ là một trong ba phần cơ bản của cấu thành hình thức nhà nước bao gồm hình thức chính thể, chế độ chính trị và cấu trúc hành chính – Nhà nước.

Khái niệm cấu trúc hành chính – Nhà nước thể hiện cơ cấu bên trong của nhà nước, thành phần và các bộ phận cấu thành của nó, cơ cấu hành chính – lãnh thổ.

Cấu trúc hành chính – Nhà nước quyết định hình thức Nhà nước, đó là nhà nước đơn nhất hay liên bang, quyết định những nguyên tắc pháp lý của mối quan hệ qua lại giữa nhà nước và các bộ phận của nó và quyết định hình thức phân chia hành chính  – lãnh thổ.

Hiến pháp các nước, nhất là các nước liên bang như Mỹ, Nam Tư, Liên Xô (cũ) đều dành một phần quan trọng để quy định về cấu trúc -nhà nước, xác nhận và ghi nhận thẩm quyền của các chủ thể cấu thành nó.

Ví dụ: Điều 4 Hiến pháp Mỹ 1787 có quy định “ … không một tiểu bang mới nào sẽ được thành lập hoặc xây dựng trên lãnh thổ của một tiểu bang khác, và cũng không một tiểu bang nào được  thành lập bằng sự liên kết của hai tiểu bang, hoặc nhiều phần tiểu bang nếu không có sự thỏa thuận của các cơ quan lập pháp của các tiểu bang có liên quan cũng như Quốc hội của liên bang. Quốc hội liên bang sẽ có quyền sử dụng hoặc quyền làm mọi đạo luật và quy pháp cần thiết liên can tới các lãnh thổ hoặc các tài sản khác của Hiệp chủng quốc…”

Hình thức cấu trúc – nhà nước không phải được đặt ra một cách tùy tiện mà nó phụ thuộc và tuân theo những  quy luật chung của sự phát triển xã hội, phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia.

Thông thường hình thức cấu trúc nhà nước được quyết định bởi ba yếu tố:

+ Bản chất của nhà nước

+ Sự tương quan lực lượng giai cấp trong xã hội

+ Mức độ hiệu quả của hình thức cấu trúc được chọn

Trên một đất nước có nhiều dân tộc sống tách biệt nhau song vẫn có thể tổ chức theo kiểu nhà nước đơn nhất nếu điều đó phục vụ yêu cầu thống nhất không gian liên kết kinh tế (nhất là các nước tư bản). Nhưng cũng có nước vốn là nhà nước đơn nhất song do tương quan lực lượng giai cấp nên vẫn có thể bị chia cắt và tổ chức lại theo hình thức liên bang… Nghĩa là hình thức tổ chức nhà nước phải bảo đảm thể hiện và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị, củng cố quyền lực nhà nước.

Trên thế giới có ba hình thức cấu trúc nhà nước là:

+ Nhà nước đơn nhất

+ Nhà nước liên bang

+ Nhà nước liên minh

Nhà nước đơn nhất có thể gồm một dân tộc hoặc nhiều dân tộc. Nhà nước đơn nhất một dân tộc thường thấy ở Châu Âu. Nhà nước đơn nhất nhiều dân tộc phổ biến ở phương đông nơi mà nhà nước tư sản ra đời trên cơ sở  các quốc gia phong kiến cát cứ.

Nhà nước liên bang là nhà nước mà trong thành phần của nó có một số quốc gia hoặc lãnh thổ quốc gia riêng rẽ liên minh lại. Các quốc gia, lãnh thổ đó là chủ thể của liên bang. Hình thức nước liên bang thường được tổ chức phổ biến ở các quốc gia có nhiều lãnh thổ, nhiều dân tộc tách biệt. Tuy nhiên có nhiều liên bang tài sản lại là những quốc gia có một dân tộc như Cộng hòa liên bang Đức, Áo, Vênêxuêla; một số nước tư bản có hình thức nhà nước liên bang từ lâu nhưng vẫn giữ nguyên đến nay như Hoa Kỳ, Thuỵ sĩ, Canada… Do tính chất tập trung quyền lực chính trị tư sản mà ở các quốc gia liên bang này có sự tăng cường quyền lực của Trung ương và hạn chế quyền hạn của các chủ thể.

Nhà nước liên minh  là hình thức nhà nước do nhiều quốc gia độc lập liên hiệp lại trên cơ sở hiệp ước, song chúng không có cơ cấu bộ máy nhà nước chung, hình thức này đến nay không còn tồn tại nữa, trước đây có Áo (trước 1948), Mỹ  (1776 – 1787),   Đức  (1815 – 1966).

Về thẩm quyền của nhà nước, giữa nhà nước liên bang và nhà nước đơn nhất cũng có những đặc thù riêng của mỗi hình thức.

Trong nhà nước liên bang, liên bang thực hiện những thẩm quyền thuộc chủ quyền của các chủ thể trao cho. Đây là vấn đề được qui định trong Hiến pháp liên bang. Nhà nước liên bang là người đại diện cho chủ quyền nhân dân trong liên bang chứ không phải cho chủ quyền dân tộc. Việc phân quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp trong nhà nước liên bang cũng khác so với nhà nước đơn nhất. Như vậy các chủ thể của liên bang về hình thức là một nhà nước đơn nhất, song quyền hạn của chúng không còn nguyên vẹn như một nhà nước đơn nhất độc lập.

Phân chia hành chính – lãnh thổ là việc chia lãnh thổ quốc gia ra các đơn vị hành chính – lãnh thổ để tổ chức quyền lực nhà nước (hay quản lý nhà nước địa phương) ở địa phương. Tính chất phân chia hành chính -lãnh thổ phụ thuộc vào bản chất của nhà nước. Chẳng hạn như trong các nhà nước bóc lột, việc phân chia này thuần tuý vì lợi ích giai cấp bóc lột vì sự cai trị và trấn áp quần chúng nhân dân lao động.

Nhà nước kiểu mới của nhân dân lao động chia lãnh thổ không phải để cai trị mà để tố chức đời sống dân cư, nhằm phân phối hợp lý, công bằng tài sản quốc dân và thu nhập quốc dân.

Phân chia hành chính – lãnh thổ phản ánh một trong những đặc điểm của việc tổ chức nhà nước là phân chia dân cư theo lãnh thổ. Dân cư ở mỗi đơn vị hành chính – lãnh thổ là chủ thể, với ý chí của họ hình thành nên cơ quan nhà nước ở địa phương.